جهات ثبوتيه منتزع نگردند ، بايد ماهيت در مصداق واقع شدن براى جهات ثبوتيه با امرى خارج از ذات و سنخ خود توأم شود ، بلكه لوازم ماهيات مثل امكان براى نفس طبيعت و زوجيت جهت اربعه بدون اعتبار وجود براى ماهيت ثابت نمىشود . به‌نظر تحقيق مىتوان گفت : هر ماهيتى در وجدان ذاتيات خود ( اجزاى ذات ) محتاج وجود است و مادامى كه وجود تحقق پيدا ننمايد ، ثبوت و تقرر ماهوى كه در قبال يك نحو از وجود لحاظ مىشود ، محقق نخواهد شد . حمل حد بر محدود مثل حمل حيوان و ناطق بر انسان ، بايد برگشتش به امرى غيرذات ماهيت باشد . ظهور نور وجود و سريان هستى جامع اجزاى ذهنيه ماهيت در ذهن و حاوى اجزاى خارجيه در وجود خارجى است « فصدق الحد على المحدود فى الذاتيات و صدق مفاهيم العرضية فى العرضيات و صدق الانتزاعيات على الماهيات دليل تام على أصالة الوجود و اعتبارية الماهية . » اين قبيل از تحقيقات است كه صدر المتألهين را قائل به اصالت وجود نموده است و قبل از او ، اين قبيل از تحقيقات در كتب محققان از اهل فن ديده نمىشود و از اختصاصات صدر المحققين است . ماهيت بنابر مذهب تحقيق عبارت از مفهوم كلى حاكى از وجود محدود خارجى است كه در مقام ذات عارى از جميع تعينات و تشخصات مىباشد ؛ از فرط ابهام و عدم تحصل بدون نور وجود و اشراق هستى ظهور مفهومى هم ندارد ، بلكه به نظر تحقيق ماهيات و اعيان ثابته وجودات خاصهء علميه‌اند كه از تجلى و ظهور حق پديد آمده‌اند . وجود در هر موطنى به ظهورى خاص محقق مىشود ، لذا اهل توحيد گفته‌اند : « الماهيات كلها وجودات خاصة علميه » . « 1 »

--> ( 1 ) . محقق قيصرى شارح فصوص ( م 700 ه . ق ) در مقدمهء فصوص .